سرنگونی یا ترمز؟
پاسخی دوباره به محمود قزوینی
بحث از کجا شروع شد
محمود قزوینی گرامی، بهتر است از ابتدای ماجرا شروع کنیم. این بحث از نقد شما به یک مناظره آغاز شد: مناظره من با شقایق نوروزی، که به ارزیابی من در پوشش مخالفت با جنگ عملا از مواضع جناح راست جمهوری اسلامی و محور مقاومت دفاع میکرد. من در آن مناظره دو سیاست را کنار هم گذاشتم. یکی قطع فوری، بیدرنگ و بی قید و شرط جنگ بود. دیگری سرنگونی جمهوری اسلامی در دل یک انقلاب اجتماعی، به عنوان سیاست مطلوب ما.
در همان مناظره، شقایق نوروزی در میان شلوغ بازیهای بسیار، پرسشی رتوریک طرح کرد: اگر ارتشهای خارجی وارد کشور شوند، چه خواهید کرد؟ پاسخ من روشن بود. مردم را متشکل میکنیم، سازمان میدهیم و و در هر کجا خودمان را شکل میدهیم. جنگ را به جنگ داخلی با این نیروها تبدیل میکنیم. هر کجا که هر کدام از آنها و ما حضور داشته باشیم، در برابرشان میایستیم و علیه هر دو، هم ارتشهای خارجی و هم نیروهای رژیم، میجنگیم.
پرسش شقایق نوروزی بر این فرض بنا شده بود که در چنین شرایطی تنها دو جبهه وجود دارد: یا با رژیم در برابر مهاجم، یا با مهاجم در برابر رژیم. این همان دوراهیای است که هر دو اردوی ارتجاع میخواهند به جامعه تحمیل کنند. اما ما آن نیروی سوم هستیم. نیرویی که نه زیر پرچم “دفاع از میهن” پشت رژیم صف میبندد و نه به “امید رهایی” چشم به ارتشهای متخاصم میدوزد. نیرویی که از دل جنبش سرنگونی و از صفوف کارگران، زنان و جوانان شکل میگیرد و منافع مستقل طبقه کارگر و توده مردم کارکن را نمایندگی میکند. و اینکه وظیفه این نیرو فقط جنگیدن نیست. از همین امروز، کانونها و تشکلهای کمک رسانی به مردم جنگ زده را سازمان میدهیم: پناه دادن به آوارگان، رساندن غذا و دارو، مراقبت از زخمیها و همبستگی محله به محله. و اگر شیرازه جامعه از هم بپاشد، تلاش میکنیم اداره امور را به دست شوراها و ارگانهای خود مردم در دست بگیریم، تا خلاء قدرت نه با دستههای مسلح پر شود و نه با ارتشهای خارجی. میکوشیم مردم به سیاهی لشکر هیچکدام از این دو اردو بدل نشوند و جامعه حول این قطب سوم متحد شود.
نقد شما اما متوجه طرف مقابل آن مناظره نشد. متوجه سیاست سرنگونی در شرایط حاضر و در چنین شرایطی شد. وقتی در قبال مناظره ای این چنینی، آنچه منتقد را به نوشتن وامیدارد بحث سرنگونی است، نفس این مساله پیام بسیار مهمی درباره جهت نقد میگوید.
یک نکته را هم از ابتدا روشن کنم. نقد من به نیت شما نیست. به کارکرد و نتیجه عملی و عینی سیاستی است که پیش میگذارید. در سنت جنبش ما، سیاست را با نتایجش در جدال واقعی طبقات میسنجند، نه با نیت خیر صاحبانش.
قطع جنگ را چه کسی تحمیل میکند؟
شما میان “قطع فوری جنگ” و “سرنگونی جمهوری اسلامی” ترتیب و خط فاصله میگذارید: به عبارت قدیمی تر مرحله بندی میکنید. اولی امروز، دومی برای بعد. اختلاف ما بر سر این نیست که جنگ باید فورا تمام شود. اختلاف بر سر این است که جنگ یک رکن سیاست تاکنونی ما، یعنی سازماندهی جنبش سرنگونیطلبانه تودههای مردم، را به حاشیه نمیبرد و از دستور روز خارج نمیکند. قطع جنگ به این سیاست اضافه میشود، جای آن را نمیگیرد.
شما مینویسید که مردم در ایران اهرمی جز “مبارزه با رژیم و فشار به رژیم برای پایان فوری جنگ” ندارند. پرسش این است که این مبارزه به کجا میرود. رژیم نه با عریضه عقب مینشیند و نه با پند و نصیحت. فقط وقتی عقب مینشیند که فشار را حس کند، بقایش زیر فشار جنبش تودهها در خطر باشد. و فشاری که بقای رژیم را تهدید کند، همان جنبشهای اجتماعی و مشخصا جنبش سرنگونی است. فشاری که از پیش اعلام کند قصد سرنگونی ندارد، حتی برای پایان دادن به جنگ هم اهرم چندان قدرتمندی نیست. بخشی از خود رژیم هم امروز از “توقف تجاوز” دم میزند. شعار “قطع جنگ”، اگر از سرنگونی جدا شود، شعاری است که بخشهایی از رژیم و حامیانش میتوانند از آن خود کنند. قطع فوری جنگ همراه با سرنگونی رژیم در پس یک انقلاب اجتماعی تنها شعاری است که هیچ جناحی از حکومت و نه اپوزیسیون راست جنگ طلب نمیتواند به آن نزدیک شود.
حالا فرض کنیم مردم دقیقا همان کاری را کردند که شما توصیه میکنید. یعنی همه نیروها را بر خواست “قطع بیدرنگ جنگ” متمرکز کردند، سرنگونی را از دستور روز خارج کردنند و به فردا موکول کردند و به رژیم فشار آوردند که جنگ را تمام کند. و رژیم نکرد. این فرض خیالی نیست. همین رژیم جنگ ایران و عراق را پس از بازپس گرفتن خرمشهر سالها ادامه داد و پیشنهادهای مکرر آتش بس را رد کرد. جنگ برای این رژیم فقط تهدید نیست. فرصت هم هست: فرصت سرکوب به نام امنیت، اعدام به نام جاسوسی و خفه کردن هر اعتراض به نام وحدت ملی.
آنوقت چه میگویید؟ فشار بیشتر؟ فشار بیشتر بر رژیمی که حاضر نیست جنگ را تمام کند چه شکلی دارد جز اعتراضات سراسری، اعتراضات خیابانی، فلج کردن ماشین دولتی و گسترش جنبش سرنگونی طلبانه؟ و اینها چه نامی دارند جز در دستور روز قرار گرفتن امر سرنگونی؟ و این دقیقا همان سیاستی است که شما برای توقف جنگ خواهان به عقب انداختن آن، خارج کردن آن از دستور روز و تبدیلش به “استراتژی” بودید. منطق خود شما، اگر تا انتها دنبالش کنید، به همان جایی میرسد که از آن پرهیز میکنید. اگر هم باز بگویید نباید سرنگونی را در دستور روز قرار داد، منطقا به مردم جز صبر چه پیشنهادی خواهید داشت؟ صبر تا روزی که رژیم خودش رضایت دهد؟ این دیگر سیاست نیست، دخالتگری نیست، انتظار است. یعنی تصمیم درباره جنگ و قطع جنگ، و همراه آن تصمیم درباره زندگی و مرگ انسانها، به دستگاهی سپرده میشود که خود یک طرف این جنگ ارتجاعی است.
حتی آتش بسی که رژیم بپذیرد، اما اگر بدون حضور قدرت مستقل مردم باشد، مسلما پایان جنگ رژیم با مردم نیست. در تیر ۶۷ رژیم جام زهر را سر کشید و قطعنامه آتش بس سازمان ملل را پذیرفت. چند روز بعد کشتار زندانیان سیاسی آغاز شد. آتش بسی که رژیم را سر جایش بگذارد، میتواند جنگ را به زندانها و به سرکوبی گستردهتر علیه مردم منتقل کند. پرسش واقعی این است: چگونه میتوان رژیم را به پایان جنگ واداشت، بی آنکه جامعه را کت بسته در چنگالش رها کرد؟ پاسخ ما روشن است. قطع جنگ را به سرنگونی رژیم مشروط نمیکنیم، اما نیرویی که میتواند آن را به رژیم تحمیل کند و جامعه را پس از آن بیدفاع نگذارد، همان جنبش های تودهای و جنبشی است که سرنگونی را در دستور خود دارد.
جنگ تروریستی و جنگ داخلی: پاشنه آشیل یا قلب بحث؟
محمود قزوینی گمان میکند تز “تبدیل جنگ به جنگ داخلی” پاشنه آشیل بحث من است، سیاستی چوبین و پا در هوا. “پای استدلالیان چوبین بود”. بیایید ببینیم این پای چوبین در کدام سو ایستاده است.
در پاییز ۱۹۱۴، وقتی احزاب انترناسیونال دوم یکی پس از دیگری پشت دولتهای خود صف بستند و “صلح داخلی” را پذیرفتند، لنین سیاست دیگری اتخاذ کرد. این جنگ، جنگ طبقات حاکم است، نه جنگ توده مردم کارکن و زحمتکش. خط جبهه واقعی نه میان توده های مردم در کشورهای متخاصم، بلکه درون هر جامعه میان استثمارشدگان و حاکمانشان میگذرد. پس طبقه کارگر هر کشور باید به جای آشتی با حاکمیت خودی، بحران جنگ را علیه همان حاکمیت بچرخاند. این جوهر تز لنین است. جنگ داخلی در این تز یعنی جنگ و جدال طبقاتی. معنایش هرج و مرج نیست و میلیشیاهای اجارهای قدرتهای خارجی هم نیست. معنایش فراخوان به قیام زودرس نیست. این تز در ضمن با خواست صلح فوری هم در تضاد نبود. بلشویکها هر دو را همزمان پیش بردند، چون میدانستند تنها نیرویی که میتواند صلح را تحمیل کند، طبقهای است که علیه دولت جنگ افروز خودی برخاسته باشد. این همان درسی است که در رابطه آن بحث شد. در ۱۹۱۴ این سیاست در اقلیتی کوچک بود و بسیاری آن را خیالپردازانه و پا در هوا مینامیدند و مانند محمود قزوینی گرامی “دود از کله شان” بلند میشد. سه سال بعد، همین سیاست در قالب شعار صلح، نان و زمین به سیاست تودههای مردم در روسیه تبدل شد، و با سرنگونی تزار و سپس دولت موقت، روسیه از جنگ بیرون آمد.
احزاب انترناسیونال دوم هم سوسیالیسم را رها نکرده بودند. سوسیالیسم در برنامههایشان بود. اما وقتی جنگ رسید، به حمایت از حکومتی “خودی” پرداختند و مساله تصرف قدرت سیاسی از دستورشان خارج شد. محمود قزوینی مخالف صد درصد جنگ است، مخالف آتشین رژیم اسلامی است، اما همانطور که قبلا گفتم منطق سیاستش یکی است: جدا کردن هدف نهایی از سیاست روز و تعلیق آن به نام اولویت جنگ. اختلاف ما با ایشان بر سر اصل سرنگونی نیست، بر سر زمان آن است. و در سیاست، تعویق سرنگونی تا لحظهای که دیر شده باشد، کمتر از نفی آن نیست. تعجب من این است که چرا چرا برآشفته میشود وقتی معنای عملی سیاست خود را در آینه میبیند؟
اما کمونیسم کتاب دعا نیست که فرمولهایش را در هر زمان و مکان تکرار کنند. روح روش لنین را باید دید، و در ضمن تفاوتها را باید صریح گفت. جنگ امروز جنگ دو بلوک امپریالیستی با ارتشهای تودهای سربازگیری شده نیست. کارگران مسلح در سنگرهای دو سوی جبهه در برابر هم قرار ندارند تا بتوان آنها را به برادری و چرخاندن سلاح فراخواند. این جنگ، جنگ هوایی میلیتاریسم آمریکا و اسرائیل علیه یک رژیم ارتجاعی منطقهای و محور مقاومتش است. “شکست طلبی انقلابی” لنین هم به این شکل به ایران منتقل نمیشود. شکست جمهوری اسلامی زیر بمبهای آمریکا و اسرائیل پیروزی مردم نیست. میتواند به جایگزینی یک ارتجاع با ارتجاعی دیگر، سلطنت طلبان و قوم پرستان و جریانات ضد اجتماعی متفاوت بینجامد، ویا جامعه را به سناریوی سیاه بکشاند. ما نه خواهان پیروزی آمریکا و اسرائیل هستیم و نه خواهان پیروزی جمهوری اسلامی. ما خواهان پایان فوری جنگ هستیم، خواهان سرنگونی رژیم به دست طبقه کارگر و توده های مردم هستیم، نه به دست بمب افکن ها. هر کس تزهای لنین را مکانیکی و بی این تفاوتها تکرار کند، به خطا رفته است. اما در این نقطه، شما با حرفی مخالفت میکنید که هیچ کس نزده است.
پس معنای این تز در جامعه ایران چیست؟ ما جنگی را آغاز نمیکنیم. جنگی از پیش موجود است: جنگ جنبش سرنگونی طلبانه تودههای مردم با رژیم اسلامی، از تیر ٧٨، دی ۹۶ و آبان ۹۸ تا خیزش ۱۴۰۱ و خیزش دی ۱۴۰۴. این جنگ داخلی واقعی جامعه ایران است، جنگ اجتماعی ای که پیش از نخستین بمباران جریان داشت. جنگ تروریستها آن را تحت الشعاع قرار داده است، و هر دو اردو از این سود میبرند. رژیم جنگ را پوشش سرکوب کرده است. آمریکا و اسرائیل میخواهند بمب را جای اراده مردم بنشانند و سرنوشت جامعه را از آسمان رقم بزنند. هر دو میخواهند جامعه فراموش کند که جنگ اصلی بر سر سرنوشت زندگی مردم، جنگ مردم با رژیم است، جنگی که اتفاقا جنگ نیروهای تروریستی عملا به ضرر این جدال و جنگ مردم عمل میکن. تبدیل جنگ به جنگ داخلی در شرایط ما یعنی همین. جنگ تازهای نمیآفرینیم. نمیگذاریم جنگ موجود زیر خاک و آوار جنگ تروریستها دفن شود. مرکز ثقل سیاست را از جنگ دولتها به جنگ مردم بازمیگردانیم و در برابر سازش با رژیم و در برابر رهایی از آسمان، هر دو، میایستیم.
این سیاست در سه سطح معنا دارد. امروز، یعنی زنده نگه داشتن جنبش سرنگونی در دل جنگ، افشای رژیمی که جنگ را به ابزار سرکوب و اعدام بدل کرده، طرح همزمان قطع فوری و بی قید و شرط جنگ و سرنگونی رژیم، و سازمان دادن نیرو در محل کار و زندگی. فردا، هر جا که جنبش خیز بردارد، یعنی سازمان دادن برای آن و کمک به شکلگیری ارگانهای اعمال اراده مردم، از کمیتههای اعتصاب تا شوراهای محل کار و محله، تا خیزش این بار بیسر و بیافق نماند. و اگر جنگ تروریستها به درون جامعه کشیده شد و نیروهای سیاه، چه نیروهای سرکوب رژیم و چه دستههای مسلحی که قدرتهای خارجی پشتشان ایستادهاند، جامعه را به میدان کشتار بدل کردند، ما نیز صف خود را در برابر هر دو خواهیم داشت. این همان ارتش کارگری است که منصور حکمت در برابر سناریوی سیاه طرح کرده بود: نیرویی برای دفاع از جان و امنیت مردم و پایان دادن به کشتار، در برابر هر دو قطب ارتجاع. ارتشی برای جارو کردن نیروهای سناریو سیاه، از نوع حاکمیتی اش و چه از نوع آریایی های گارد جاویدان و قوم پرستان.
منصور حکمت نگفت چون خطر سناریوی سیاه هست، سرنگونی را عقب بیندازید. گفت سد واقعی در برابر آن حضور یک قطب متشکل کارگری، انسانی و سکولار است. شما از نیروهای سیاه میترسید که “جنگ را” با حمایت نیروهای دول متخاصم به شهرها و مناطق مخلتف میکشانند. حق دارید بترسید. اما جنگ داخلی سیاه دقیقا آنجا رخ میدهد که صف مستقل کارگری و انسانی غایب باشد. جنگ داخلی سرخ، جنگ طبقه علیه ارتجاع، سناریوی سیاه نیست. تنها مانع واقعی آن است.
پس این تز پاشنه آشیل بحث من نیست. قلب آن است، چون روشن میکند خط جبهه از کجا میگذرد: نه میان مردم در ایران و “دشمن “، بلکه میان کارگر و توده مردم و هر دو قطب ارتجاع. اگر فردا دستههای مسلح در شهرها به جان مردم افتادند، سیاست شما چیست؟ فشار برای آتش بس؟ بر چه کسی، وقتی حکومت مرکزی یا فرو پاشیده یا خود یکی از همین نیروهای کشتار است؟ آن روز تنها پاسخ، صف مسلح و متشکل مردم در برابر هر دو نیروست. یعنی همان تزی که امروز چوبینش مینامید. پای چوبین، سیاستی است که بر رضایت رژیم به پایان جنگ و بر انفعال مردم بنا شده است. سیاستی که روز بحران، زیر پایش خالی میشود.
سرنگونی در کشوی میز استراتژی
شما با سرنگونی “به معنای عمل و آکسیون مشخص” در شرایط بمباران و جنگ مخالفید و در همان حال از استراتژی سرنگونی سخن میگویید. اما استراتژیای که سیاست روز برای رسیدن به آن تعریف نشود، استراتژی نیست. سیاست سرنگونی است که در کشو میز گذاشته شده است. سرنگونیای که فقط در برنامه زندگی کند و در هیچ لحظه واقعی تاریخ به شعار و سازمان و عمل بدل نشود، در عمل با نداشتن آن تفاوتی ندارد.
در خارج کشور هم همین منطق را دنبال میکنید. معتقدید جنبش ضد جنگ در غرب نباید سرنگونی را وارد سیاست خود کند و باید به “حمایت از مبارزات مردم و محکومیت سرکوبگریها” بسنده کند. اما حمایت از مبارزات مردم ایران، منهای هدفی که خود این مبارزات بارها در خیابان فریاد زدهاند، حمایت از مبارزه بدون محتوای آن است.
شما طعنه میزنید که فعالیت ما به “آکسیونهای چند نفره” محدود است. اما چرا خود شما به همان تظاهرات بزرگ نرفتید تا پرچم سرنگونی را بلند کنید، صدها و هزاران نفر را قانع کنید که همزمان در برابر جنگ و در برابر جمهوری اسلامی موضع بگیرند و مانع شوید که هواداران رژیم این تظاهرات را به نفع خود مصادره کنند؟ سیاست شما اصولا چنین اقدامی را نفی میکند. و کنار گذاشتن پرچم سرنگونی در تظاهرات ضد جنگ بی طرفی نیست. واگذار کردن صحنه به کسانی است که زیر پرچم صلح در قبال جمهوری اسلامی موضعی نمیگیرند یا با آن همسو میشوند.
اما سرنگونی را نمیتوان به این سادگی در کشو گذاشت، چون جنبش سرنگونی ساخته هیچ حزبی نیست. واقعیت جامعه است، محصول کشمکشهای اجتماعی و طبقاتی است. جنگ برای مردم مشقت است، نه فرصت. بمباران، ترس، فقر و سرکوب امنیتی همه بر سر راه اعتراض میایستند. اما جنگ لزوما نابود کننده جنبش اعتراضی و خیزشهای اجتماعی نیست. خشمی که جامعه را پیش از جنگ به خیابان آورده بود از میان نرفته، فقط زیر آوار پنهان شده است و میتواند، به رغم همه این مشقات، دوباره سر باز کند.
پس پرسشی که تز شما از پاسخ به آن ناتوان است این است: اگر فردا، در همین شرایط جنگی، مردم به خیابان بریزند و شعار مرگ بر جمهوری اسلامی سر دهند، چه میکنید؟ این همان “سرنگونی به معنای عمل و آکسیون مشخص در شرایط بمباران” است که شما نادرستش میدانید. نفس شکل گیری چنین خیزشی حکم شما را باطل میکند. حکم شما این بود که مردم “نمیتوانند وارد چنین سناریویی شوند”. این حکم را واقعیت باطل میکند، نه جدل ما. آن روز تزهای شما به این مردم چه خواهد گفت؟ اینکه خواست خود را با “قطع بیدرنگ جنگ” گره بزنند و سرنگونی را برای بعد بگذارند؟
دو راه بیشتر پیش روی این سیاست نیست. یا به تایید اعتراضات سرنگونی طلبانه توده های مردم خواهید پیوست، که مطمئنم چنین خواهید کرد، و در این صورت تزهایتان در یک روز کنار گذاشته میشود. یا کنار میایستید، و در این صورت معلوم میشود این تزها در عمل چه نقشی پیدا میکنند: ترمز. ترمزی بر جنبشی که نه منتظر تئوری ما میماند و نه منتظر پایان جنگ.
و زمانی که بپیوندید، سیاستی که سرنگونی را در کشو گذاشته، آن روز دست خالی به میدان میرسد. سازمان و رهبری و افقی که باید از امروز ساخته شود، در روز خیزش از کشو بیرون نمیآید. جنبشی که بی آمادگی کمونیستها به میدان بیاید، منتظر نمیماند. به سراغ نیروهایی میرود که آمادهاند: سلطنت طلبان، قومپرستان و هر نیرویی مرتجعی از جنس داعش که قدرتهای خارجی پشتش ایستادهاند. و این همان راهی است که به جنگ داخلی سیاه میرسد. تعویق سرنگونی نه مانع آن روز میشود و نه آن را به تاخیر میاندازد. فقط تضمین میکند که آن روز، کمونیسم جامعه و کارگر ناآماده باشد.
کمونیسم نمیتواند سیاستی داشته باشد که با به خیابان آمدن مردم معترض و حق طلب بیاعتبار شود، یا فقط در صورت حسن نیت رژیم کار کند. سیاستی که روز خیزشها و برآمدهای اعتراضی مردم حرفی برای گفتن ندارد، سیاست نیست. تماشاست. و طبقه کارگر ایران چهل و هفت سال است که از این رژیم جز زندان و گلوله و فقر و فلاکت و محرومیت چیزی ندیده است.
نقد سیاسی، نه قهر شخصی
و سرانجام یک نکته پایانی . شما پس از آنکه تزهایتان نقد شد، اعلام کردید که برای من”دعای خیر” میخوانید و خود را از بحث خلاص میکنید. این شیوه برخورد از قرار به تازگی باب شده است. هر بار که یک تز سیاسی به چالش کشیده میشود، صاحب نظر به جای ادامه بحث قهر میکند، گویی نقد یک سیاست توهین به شخص است.
اما بحث بر سر شخص نبود. بر سر سیاستی بود که در لحظهای تعیین کننده، در دل جنگ و بمباران، بر سرنوشت جنبش سرنگونی اثر میگذارد. چنین بحثی را نمیتوان با قهر تمام کرد. سنت کمونیسم کارگری سنت کنار کشیدن از بحث و جدل حاد نیست. سنت ایستادن در پیچهای تند تاریخ و روشن کردن راه است، دقیقا وقتی که همه چیز در غبار جنگ و تبلیغات گم میشود. کسی که تزی را در ملا عام طرح میکند و به نقد مخالفانش میپردازد، باید آماده باشد که در ملا عام پاسخ بشنود و پاسخ بدهد. نقد سیاسی بخشی از مبارزه است، نه مانعی بر سر آن.
حرف من همان است که در مناظره گفتم: قطع فوری و بی قید و شرط جنگ، نه به ماشین جنایت آمریکا و اسرائیل، نه به جمهوری اسلامی، و سازمان دادن جنبش تودههای مردم برای قطع جنگ و سرنگونی رژیم اسلامی، به عنوان تنها نیرویی که میتواند این وضعیت را به نفع مردم پایان دهد. هر کس اینها را از هم جدا کند، دیر یا زود یکی را فدای دیگری خواهد کرد. و تجربه نشان داده است که آنچه فدا میشود سرنگونی رژیم است.
محمود عزیز، این بحث با “دعای خیر” بسته نمیشود. در خیابان، در کارخانه و در روزی که مردم دوباره به میدان میآیند، ادامه خواهد یافت.